Waarom méér vragen als de competenties er al zijn?
Dit artikel is een reactie op het nieuwsbericht Verdrievoudiging gevraagde competenties ambtenaren van Binnenlands Bestuur.
Wat is de psychologie achter de verdrievoudiging van competentie-eisen bij ambtenaren?
De afgelopen decennia is het aantal gevraagde competenties in vacatures binnen de overheid verdrievoudigd. Waar in de jaren tachtig ambtenaren vooral accuraat en plichtsgetrouw moesten zijn, verwachten werkgevers tegenwoordig een indrukwekkende lijst aan vaardigheden: analytisch én empathisch, flexibel én standvastig, ondernemend én procedureel zorgvuldig. Het resultaat? Vacatures die meer weg hebben van een ideaalprofiel dan van een reële weergave van menselijk kunnen.
Vanuit gedragspsychologisch perspectief is dit een belangrijk vraagstuk. Want hoe realistisch is het om te veronderstellen dat één individu al deze soms tegenstrijdige competenties gelijktijdig kan belichamen? En belangrijker nog: is dit wel nodig?
Alles is gedrag
Alle competenties die in functieprofielen worden gevraagd – of het nu gaat om samenwerking, flexibiliteit of analytisch vermogen – zijn in de kern gedragingen. Gedrag dat ontstaat uit een samenspel van psychologie, context en cultuur. Het zijn geen vaste eigenschappen die de één bezit en de ander niet, maar patronen die in de juiste omgeving kunnen worden versterkt of onderdrukt.
Met andere woorden: in plaats van steeds meer competenties te eisen bij nieuwe medewerkers, is het veel effectiever om het potentieel van bestaande ambtenaren te benutten. De competenties zijn er immers al aanwezig, vaak sluimerend, en kunnen met de juiste interventies en begeleiding tot bloei komen.
De papieren werkelijkheid versus de werkvloer
Onderzoek laat zien dat vacatureteksten een ‘papieren werkelijkheid’ schetsen. In de praktijk worden kandidaten vaak aangenomen ondanks dat zij niet aan alle vereisten voldoen. Dit onderstreept een cruciaal punt: organisaties zijn op zoek naar ideale mensbeelden, terwijl het echte potentieel in de dagelijkse werkpraktijk ligt.
Psychologisch onderzoek toont keer op keer dat omgevingsfactoren – leiderschapsstijl, teamcultuur, psychologische veiligheid – veel bepalender zijn voor gedrag en prestaties dan individuele kenmerken alleen. Het stapelen van eisen legt de nadruk verkeerd: niet bij de mens, maar bij het papier.
Empathie voor ambtenaren
Ambtenaren staan al onder grote druk: van burgers, van politiek, van maatschappelijke uitdagingen. Het voortdurend verhogen van de lat door steeds meer competenties te eisen vergroot de werkdruk en kan leiden tot gevoelens van tekortschieten en stress.
Een empathische benadering vraagt om een andere blik: niet nóg meer verwachten, maar slimmer omgaan met wat er al is. Met gerichte gedragsinterventies, training en cultuurontwikkeling kan men bestaande competenties versterken en benutten. Zo ontstaat duurzame groei zonder dat medewerkers voortdurend het gevoel hebben tekort te schieten.
Naar een gedragsgerichte overheid
De verdrievoudiging van competentie-eisen in vacatures legt een systeemfout bloot: we zoeken oplossingen buiten de mens, terwijl de sleutel in de mens zelf ligt. Als we erkennen dat alles gedrag is, dan wordt de vraag niet: “Hoe vinden we kandidaten die aan dit onmogelijke profiel voldoen?” maar: “Hoe ontwerpen we een omgeving die gewenst gedrag uitlokt?”
Voor overheden betekent dit:
- Herwaardering van bestaande medewerkers: investeren in ontwikkeling in plaats van stapelen van eisen.
- Psychologische veiligheid als fundament: ruimte om te leren, te experimenteren en fouten te maken.
- Gedragskennis integreren in HR en organisatieontwikkeling: zodat we mensen begrijpen in plaats van overvragen.
Conclusie
De overheid hoeft niet steeds méér te vragen van haar ambtenaren. Alles wat nodig is, zit al in de mensen. De uitdaging is niet het vinden van het perfecte individu, maar het creëren van omstandigheden waarin medewerkers hun volledige gedragsrepertoire durven en kunnen inzetten.
Laten we daarom de papieren werkelijkheid van eindeloze competentielijsten verruilen voor een gedragsgerichte praktijk. Want ambtenaren hebben het al zwaar genoeg. Wat ze nodig hebben, is niet nóg een lijst met eisen, maar vertrouwen, psychologische veiligheid en een omgeving die het beste uit hen naar boven haalt.
Over Neurofied
Neurofied is een gedragswetenschappelijk bureau gespecialiseerd in training, consultancy en verandermanagement. Wij helpen organisaties om evidence-based en mensgerichte verandering te realiseren met inzichten en interventies uit de gedragspsychologie en neurowetenschap. Zie ons als uw gedragspartner in business die helpt om interne verander- en gedragscompetenties op te bouwen.
Sinds 2018 hebben wij duizenden professionals getraind en gewerkt met 100+ management-, HR-, groei- en innovatieteams van organisaties zoals de Rijksoverheid, Johnson & Johnson, Deloitte, Novo Nordisk en ABN AMRO. Daarnaast spreken wij regelmatig op universiteiten en conferenties.
